Trào ngược dạ dày thực quản: Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị

Trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng khá phổ biến, có thể gây ợ nóng, ợ chua, đau rát sau xương ức, ho kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ và chất lượng sống. Nếu không được nhận biết sớm và xử trí đúng, bệnh có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nặng hơn. Bài viết dưới đây của Bệnh viện Đồng Nai -2 sẽ tổng hợp đầy đủ kiến thức về nguyên nhân trào ngược dạ dày, triệu chứng, cách chẩn đoán và điều trị.

Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi cơ thắt thực quản dưới suy yếu

Tìm hiểu về trào ngược dạ dày thực quản

Trào ngược dạ dày thực quản (hay GERD) là tình trạng dịch trong dạ dày như axit, pepsin, đôi khi kèm dịch mật, trào ngược lên thực quản gây ra triệu chứng khó chịu và/hoặc tổn thương niêm mạc thực quản. Theo cách giải thích phổ biến từ các cơ sở y tế chuyên khoa, đây không chỉ là hiện tượng trào ngược thoáng qua sau ăn mà là tình trạng tái diễn, đủ mức độ để gây ảnh hưởng sức khỏe.

Thông thường, khi chúng ta ăn uống, thức ăn đi qua thực quản và xuống dạ dày qua một “cánh cổng” gọi là cơ thắt thực quản dưới (LES). Ở người khỏe mạnh, cơ này chỉ mở ra khi nuốt và đóng kín lại ngay sau đó để ngăn chất chứa trong dạ dày đi ngược lên trên. Tuy nhiên, ở bệnh nhân GERD, cơ thắt này bị suy yếu hoặc thư giãn bất thường, tạo điều kiện cho axit dạ dày tấn công niêm mạc thực quản, gây ra tình trạng viêm nhiễm và các triệu chứng khó chịu.

Hình minh họa cơ chế trào ngược dạ dày thực quản và cơ thắt thực quản dưới

Ai có nguy cơ bệnh trào ngược dạ dày thực quản?

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản khá phổ biến trong cộng đồng và có thể gặp ở nhiều nhóm đối tượng như:

• Người bị ợ nóng thường xuyên
• Người thừa cân, béo phì
• Phụ nữ mang thai
• Người hút thuốc lá
• Người thường xuyên dùng rượu bia, cà phê, nước ngọt có gas
• Người có thói quen ăn khuya, ăn quá no, nằm ngay sau khi ăn

Nguyên nhân chính gây ra trào ngược dạ dày thực quản

Cơ chế bệnh sinh của GERD rất phức tạp, thường là kết quả của sự mất cân bằng giữa yếu tố bảo vệ (sự đóng kín của cơ thắt) và yếu tố tấn công (áp lực dạ dày tăng cao). Dưới đây là các nguyên nhân chính:

• Suy yếu cơ thắt thực quản dưới (LES): Đây là nguyên nhân hàng đầu. Các tác nhân như thuốc tây (thuốc chẹn kênh canxi, thuốc nội tiết), thuốc lá hoặc rượu bia có thể làm giãn cơ này, khiến “van” không còn đóng kín.
• Thoát vị hoành: Bình thường, cơ hoành giúp giữ cho dạ dày nằm dưới lồng ngực. Khi bị thoát vị hoành, một phần dạ dày chui lên trên cơ hoành, làm suy yếu sức mạnh của cơ thắt thực quản dưới, gây trào ngược dễ dàng hơn.
• Sự bất thường tại dạ dày: Các bệnh lý tại dạ dày như viêm loét dạ dày, ung thư dạ dày hoặc tình trạng hẹp môn vị khiến thức ăn chậm lưu thông xuống ruột non. Điều này làm tăng áp lực trong dạ dày, đẩy dịch vị ngược lên trên.
• Thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống: Ăn quá no, ăn sát giờ đi ngủ, lạm dụng đồ cay nóng, thức ăn nhiều dầu mỡ, socola hoặc đồ uống có gas là những yếu tố kích thích dạ dày tiết axit quá mức. Ngoài ra, căng thẳng thần kinh kéo dài kích thích sản sinh cortisol, làm tăng axit dạ dày và gây co bóp bất thường, thúc đẩy trào ngược.
• Các yếu tố nguy cơ khác: Bên cạnh những nguyên nhân chính kể trên, trào ngược dạ dày thực quản còn đến từ các yếu tố như
  • Béo phì: Mỡ thừa vùng bụng tạo áp lực lớn lên dạ dày.
  • Phụ nữ mang thai: Sự thay đổi nội tiết tố và áp lực từ tử cung ngày càng lớn lên dạ dày thường gây ra trào ngược trong thai kỳ.
  • Hút thuốc lá: Nicotine làm giãn cơ thắt thực quản và giảm tiết nước bọt (vốn có tính kiềm giúp trung hòa axit).

GERD xuất phát từ suy yếu cơ thắt thực quản dưới, thoát vị hoành, béo phì và thói quen thiếu khoa học

Triệu chứng bệnh trào ngược dạ dày thực quản

Trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý tiêu hóa phổ biến với nhiều biểu hiện đa dạng, dễ nhầm lẫn với các bệnh khác nếu không được nhận biết đúng. Dưới đây là một số triệu chứng thường gặp của căn bệnh này:

• Ợ hơi, chướng bụng đầy hơi
• Vị đắng hoặc chua trong miệng
• Cảm giác vướng nghẹn ở họng
• Đau hoặc khó nuốt
• Khàn tiếng
• Đau họng kéo dài
• Ho kéo dài
• Đau hoặc khó chịu ở ngực

Lưu ý quan trọng: Đau ngực do GERD có thể rất khó phân biệt với các vấn đề tim mạch. Nếu xuất hiện triệu chứng này, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay để được chẩn đoán chính xác, tránh bỏ sót các bệnh lý nguy hiểm đến tính mạng.

Các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản thường gặp

Biến chứng thường gặp bệnh trào ngược dạ dày

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, GERD có thể tiến triển thành nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe người bệnh.

Các biến chứng chính:

• Viêm thực quản: Acid trào ngược liên tục làm tổn thương niêm mạc thực quản, gây đau, loét và có thể xuất huyết
• Loét thực quản: Hình thành khi viêm kéo dài không được kiểm soát, lành chậm và dễ tái phát
• Chít hẹp thực quản: Sẹo hóa sau viêm loét khiến lòng thực quản thu hẹp, gây khó nuốt ngày càng tăng
• Viêm thanh quản trào ngược: Acid kích thích dây thanh âm gây sưng viêm, biểu hiện bằng khàn giọng và khó chịu vùng họng kéo dài.
• Tổn thương phổi: Acid hoặc thức ăn trào ngược vào đường hô hấp theo thời gian có thể dẫn đến xơ hóa phổi hoặc giãn phế quản.
• Thực quản Barrett: Niêm mạc thực quản bị thay thế bởi mô bất thường do tiếp xúc acid mãn tính. Đây là tổn thương tiền ung thư cần theo dõi chặt chẽ.
• Ung thư biểu mô tuyến thực quản: Biến chứng nguy hiểm nhất, thường xuất phát từ thực quản Barrett không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Lưu ý: Trẻ em có nguy cơ hít phải thức ăn trào ngược vào đường thở, dẫn đến các vấn đề hô hấp dai dẳng như ho mãn tính, viêm phổi tái phát hoặc thở khò khè. Đây là lý do cha mẹ không nên chủ quan với các triệu chứng trào ngược ở trẻ.

Biện pháp chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản

Trước khi điều trị, người bệnh cần được thăm khám và chẩn đoán chính xác để xác định mức độ tổn thương và nguyên nhân gây bệnh. Tùy từng trường hợp, bác sĩ sẽ chỉ định một hoặc kết hợp các phương pháp sau:

Nội soi dạ dày

Bác sĩ đưa một ống mỏng, mềm có gắn đèn và camera qua cổ họng để quan sát trực tiếp bên trong thực quản và dạ dày. Trong quá trình nội soi, có thể lấy mẫu sinh thiết để thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu nếu cần. Đây là phương pháp quan trọng nhất để phát hiện các biến chứng như thực quản Barrett hay viêm loét thực quản.

Nội soi dạ dày giúp chẩn đoán GERD và phát hiện biến chứng

Đo áp lực thực quản

Kết hợp đo áp lực nhu động thực quản với theo dõi nồng độ acid liên tục trong 24 giờ. Phương pháp này thường được chỉ định trong các trường hợp khó chẩn đoán hoặc không đáp ứng với điều trị thông thường, giúp đánh giá chính xác mức độ và tần suất trào ngược.

Xét nghiệm Ambulatory acid (pH)

Đánh giá hoạt động co bóp và áp lực bên trong thực quản thông qua một ống thông được đặt từ mũi xuống thực quản. Kết quả giúp bác sĩ xác định chức năng thực quản có bất thường hay không.

Chụp X-quang của hệ thống tiêu hóa trên

Người bệnh uống dung dịch bari màu trắng để phủ lên niêm mạc đường tiêu hóa trước khi chụp X-quang. Lớp bari giúp hiển thị rõ hình ảnh thực quản, dạ dày và tá tràng, hỗ trợ phát hiện các bất thường về cấu trúc như hẹp thực quản hoặc thoát vị hoành.

Chụp X-quang đường tiêu hóa trên với dung dịch bari giúp hiển thị rõ hình ảnh thực quản và dạ dày

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nhiều người có xu hướng tự điều trị GERD tại nhà, tuy nhiên có những dấu hiệu nhất định cho thấy bạn cần được thăm khám chuyên khoa kịp thời.

• Đau ngực: Không thể tự phân biệt với bệnh lý tim mạch, cần loại trừ ngay
• Nôn mửa dai dẳng: Ảnh hưởng nghiêm trọng đến dinh dưỡng và thể trạng
• Khó nuốt hoặc đau khi nuốt: Có thể là dấu hiệu chít hẹp hoặc tổn thương thực quản
• Dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa: Chất nôn có máu hoặc màu bã cà phê; phân đen, hắc ín hoặc lẫn máu
• Sụt cân không rõ nguyên nhân: Cảnh báo các bệnh lý nghiêm trọng cần được loại trừ sớm

Điều trị trào ngược dạ dày thực quản – Giải pháp từ chuyên gia

Trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý mãn tính cần được điều trị đúng hướng và kiên trì. Tùy theo mức độ triệu chứng, phác đồ điều trị có thể bao gồm điều chỉnh chế độ ăn, thay đổi lối sống, sử dụng thuốc hoặc can thiệp y tế chuyên sâu.

Điều chỉnh chế độ ăn

Lựa chọn thực phẩm phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát triệu chứng GERD:

• Trái cây ít chua: Táo, dưa hấu, chuối ít kích thích acid, an toàn cho dạ dày
• Yến mạch: Giàu chất xơ lành tính, dễ hấp thu, hỗ trợ cải thiện tình trạng trào ngược
• Gừng: Có tác dụng giảm viêm, hỗ trợ tiêu hóa và cải thiện triệu chứng trào ngược hiệu quả
• Thịt nạc, ít béo: Giảm áp lực lên dạ dày, hạn chế nguy cơ trào ngược sau ăn
• Sữa chua: Bổ sung lợi khuẩn, tăng cường hệ tiêu hóa khỏe mạnh

Người bị trào ngược dạ dày thực quản nên ưu tiên yến mạch, trái cây ít chua, gừng, thịt nạc và sữa chua

Thay đổi lối sống

Điều chỉnh thói quen sinh hoạt giúp kiểm soát GERD từ gốc rễ:

• Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì, giúp giảm áp lực ổ bụng lên cơ vòng thực quản
• Nâng đầu giường khoảng 15cm để hạn chế acid trào ngược khi nằm ngủ
• Bỏ hút thuốc, vì thuốc lá làm suy yếu cơ vòng thực quản dưới
• Điều chỉnh thói quen ăn uống như ăn chậm, ăn ít, không nằm ngay sau khi ăn

Điều trị bằng thuốc

Bước đầu tiên trong điều trị GERD thường là sử dụng thuốc không kê đơn để kiểm soát acid. Nếu sau vài tuần triệu chứng vẫn không cải thiện, bác sĩ sẽ cân nhắc chuyển sang thuốc kê đơn hoặc các biện pháp can thiệp chuyên sâu hơn, bao gồm cả phẫu thuật.

• Thuốc trung hòa acid: Giảm triệu chứng nhanh, phù hợp khi cần cắt cơn ợ nóng tức thì. Tuy nhiên, nhóm thuốc này không có khả năng chữa lành niêm mạc thực quản đã bị tổn thương. Dùng kéo dài hoặc quá liều có thể gây tiêu chảy hoặc táo bón.
• Thuốc giảm sản xuất acid: Tác dụng chậm hơn nhưng bền vững hơn, có thể kiềm chế tiết acid hiệu quả trong vòng đến 12 giờ, giúp kiểm soát triệu chứng ổn định hơn trong sinh hoạt hàng ngày.
• Thuốc ngăn acid và làm lành thực quản: Nhóm mạnh nhất trong các thuốc không kê đơn, vừa ức chế acid vừa hỗ trợ phục hồi tổn thương niêm mạc thực quản, phù hợp khi viêm thực quản đã có dấu hiệu rõ ràng.

Cần dùng thuốc điều trị trào ngược dạ dày thực quản đúng chỉ định để tránh tác dụng phụ

Nhận biết sớm các triệu chứng của trào ngược dạ dày thực quản là bước đầu tiên và quan trọng nhất để kiểm soát bệnh hiệu quả. Nếu bạn hoặc người thân có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, đừng chần chừ, hãy đến Bệnh viện Đồng Nai -2 để được thăm khám và tư vấn điều trị kịp thời bởi đội ngũ chuyên khoa tiêu hóa giàu kinh nghiệm.