Trào ngược dạ dày: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Trào ngược dạ dày là một trong những vấn đề tiêu hóa phổ biến nhất hiện nay, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên toàn thế giới. Không chỉ gây khó chịu trong sinh hoạt hàng ngày, bệnh còn tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử lý đúng cách. Bài viết dưới đây của Bệnh viện Đồng Nai -2 cung cấp thông tin toàn diện về trào ngược dạ dày, từ khái niệm, nguyên nhân, triệu chứng cho đến các phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa.

Trào ngược dạ dày tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị đúng cách

Trào ngược dạ dày là gì?

Trào ngược dạ dày, hay còn gọi là trào ngược dạ dày thực quản (GERD), là tình trạng các chất trong dạ dày (bao gồm dịch tiêu hóa, enzyme và thức ăn) bị đẩy ngược lên thực quản, hầu họng, thậm chí xâm nhập vào đường hô hấp.

Trong điều kiện bình thường, sau khi thức ăn được nuốt xuống, cơ vòng thực quản dưới sẽ mở ra để cho thức ăn đi vào dạ dày, sau đó đóng kín lại nhằm ngăn dịch vị trào lên. Khi cơ chế này bị rối loạn, dịch axit từ dạ dày sẽ trào ngược lên gây tổn thương niêm mạc thực quản, thanh quản, khoang miệng và các cơ quan lân cận.

Cơ vòng thực quản dưới hoạt động kém hiệu quả khiến axit trào ngược

Các nhóm đối tượng dễ mắc trào ngược dạ dày bao gồm:

• Người thừa cân, béo phì hoặc phụ nữ đang trong thai kỳ
• Người có thói quen ăn uống thiếu lành mạnh như ăn nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng, uống rượu bia và nước có gas. Hoặc ăn quá no, ăn khuya, nằm ngay sau khi ăn.
• Người có tiền sử mắc các bệnh lý dạ dày như viêm loét dạ dày, thoát vị hoành hoặc sung huyết dạ dày.
• Người sử dụng lâu dài một số nhóm thuốc có tác động đến chức năng cơ vòng thực quản.
• Người hút thuốc lá, bởi các chất trong khói thuốc có thể làm suy giảm khả năng hoạt động của cơ vòng thực quản dưới, tạo điều kiện cho dịch axit trào lên.

Nguyên nhân gây trào ngược dạ dày

Trào ngược dạ dày có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, liên quan đến cấu trúc giải phẫu lẫn lối sống sinh hoạt. Việc xác định đúng nguyên nhân là bước đầu tiên quan trọng để xây dựng hướng điều trị hiệu quả.

Do sự bất thường ở thực quản

Cơ vòng thực quản dưới đóng vai trò như một “van” ngăn dịch dạ dày trào ngược. Khi cơ này bị suy yếu, giảm lực co thắt hoặc không đóng kín hoàn toàn sau khi thức ăn đi qua, axit dạ dày có thể dễ dàng trào lên thực quản. Bên cạnh đó, khi cơ hoành bị thoát vị, vị trí và cơ chế hoạt động của cơ vòng thực quản dưới bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ trào ngược đáng kể.

Do sự bất thường ở dạ dày

Dạ dày hoạt động không hiệu quả cũng là một nguyên nhân quan trọng. Khi thức ăn không được tiêu hóa và vận chuyển xuống ruột non đúng hạn, lượng thức ăn tồn đọng trong dạ dày sẽ làm tăng áp lực nội dạ dày, dẫn đến hiện tượng trào ngược. Các bệnh lý như viêm loét dạ dày, hẹp môn vị hay ung thư dạ dày cũng tạo ra môi trường thuận lợi để axit bị đẩy ngược lên thực quản.

Ngoài ra, các tình huống làm tăng đột ngột áp lực ổ bụng như ho kéo dài, hắt hơi mạnh hay cúi gập người đều có thể kích hoạt phản ứng trào ngược.

Áp lực ổ bụng tăng đột ngột do ho hoặc cúi người gây kích hoạt trào ngược dạ dày

Do một số nguyên nhân khác

Nhiều trường hợp trào ngược dạ dày, không chỉ do một nguyên nhân duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố nguy cơ:

• Ăn quá no hoặc ăn muộn vào buổi tối
• Thường xuyên sử dụng thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán
• Tiêu thụ các món cay nóng, chocolate hoặc bạc hà
• Uống cà phê, trà đặc, rượu bia hay nước có gas
• Hút thuốc lá
• Tình trạng thừa cân, béo phì
• Phụ nữ trong thời kỳ mang thai
• Mặc quần áo bó sát vùng bụng gây tăng áp lực lên dạ dày
• Căng thẳng kéo dài, stress thường xuyên

Một số thuốc cũng có thể làm triệu chứng nặng hơn, ví dụ một số thuốc giãn cơ trơn, thuốc chẹn kênh canxi, nitrate hoặc một số thuốc ảnh hưởng đến vận động tiêu hóa. Tuy nhiên, việc dừng hay đổi thuốc cần có chỉ định của bác sĩ, không nên tự ý thực hiện.

Triệu chứng thường gặp của bệnh trào ngược dạ dày 

Các biểu hiện của trào ngược dạ dày rất đa dạng, từ những dấu hiệu tiêu hóa điển hình đến các triệu chứng ít được nhận biết hơn. Người bệnh cần chú ý để phân biệt và tránh nhầm lẫn với các bệnh lý khác.

Ợ chua, ợ nóng, ợ hơi

Đây là nhóm triệu chứng điển hình nhất, xuất hiện ở phần lớn người mắc bệnh. Người bệnh thường mô tả cảm giác nóng rát khởi phát từ vùng thượng vị, lan dọc lên ngực và cổ họng, đặc biệt rõ ràng sau bữa ăn no hoặc khi nằm xuống. Kèm theo đó là cảm giác vị chua, đắng xuất hiện trong miệng mỗi khi ợ lên.

Ngoài ra, ợ hơi cũng là phản ứng thường thấy, thường xảy ra sau bữa ăn hoặc khi cảm thấy đầy bụng, khó tiêu.

Triệu chứng ợ chua, ợ nóng điển hình của bệnh trào ngược dạ dày sau ăn

Thường xuyên nôn ói, buồn nôn

Người bị trào ngược dạ dày thường có cảm giác nghẹn và buồn nôn sau bữa ăn, đôi khi ngay cả khi chưa ăn. Cảm giác này tương tự như triệu chứng say xe hoặc ốm nghén, khiến người bệnh dễ nôn ói và cảm thấy mệt mỏi kéo dài.

Ăn không ngon, khó nuốt

Axit dạ dày trào lên liên tục có thể gây viêm và phù nề thực quản, làm hẹp lòng thực quản và khiến việc nuốt thức ăn trở nên khó khăn. Ngoài ra, cảm giác đắng miệng do trào ngược dịch mật cũng làm giảm sự thèm ăn, dẫn đến tình trạng chán ăn và sụt cân không mong muốn.

Ho, viêm họng, khàn giọng

Khi dịch axit bị ợ lên đến vùng hầu họng và thanh quản, cơ thể sẽ phản xạ tăng tiết nước bọt và gây sưng nề dây thanh âm. Hệ quả là người bệnh bị ho nhiều, viêm họng tái đi tái lại và giọng nói trở nên khàn đặc. Đây là những triệu chứng thường bị nhầm với bệnh đường hô hấp thông thường.

Ho mãn tính, viêm họng và khàn giọng do axit kích thích vùng hầu họng

Đau tức vùng ngực

Cơn đau hoặc cảm giác tức nặng ở ngực xuất hiện do axit kích thích các đầu mút thần kinh nằm trong thành thực quản và lồng ngực. Triệu chứng này rất dễ bị hiểu nhầm là dấu hiệu của bệnh tim mạch, do đó người bệnh cần được thăm khám để loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm khác.

Các biến chứng thường gặp của trào ngược dạ dày

Trào ngược dạ dày nếu không được kiểm soát đúng cách và kịp thời có thể tiến triển thành nhiều biến chứng nghiêm trọng:

• Viêm loét và chảy máu thực quản: Dịch axit liên tục tiếp xúc với niêm mạc thực quản gây tổn thương mạn tính, hình thành các ổ loét, có thể dẫn đến chảy máu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tổng thể.
• Hẹp thực quản: Quá trình viêm kéo dài tạo ra các mô sẹo làm thực quản bị co rút và hẹp dần, gây khó nuốt ngày càng tăng.
• Viêm đường hô hấp: Dịch dạ dày trào vào đường thở có thể gây viêm họng, viêm mũi xoang, viêm phế quản, viêm phổi và ho đờm kéo dài. Về lâu dài, tình trạng này có thể dẫn đến các bệnh hô hấp mãn tính như hen phế quản.
• Ảnh hưởng đến các cơ quan lân cận: Một số người bệnh bị dày dây thanh quản gây khàn tiếng mãn tính; ngoài ra còn có thể gặp các vấn đề như mòn men răng, viêm tai giữa hoặc các rối loạn tuyến giáp.
• Barrett thực quản (tiền ung thư thực quản): Đây là tình trạng các tế bào niêm mạc thực quản bị biến đổi cấu trúc do tác động lâu dài của axit. Barrett thực quản đoạn ngắn (tổn thương dưới 3cm) ít có nguy cơ ác tính hơn, trong khi Barrett thực quản đoạn dài (tổn thương từ 3cm trở lên) được xem là biến chứng nặng có nguy cơ tiến triển thành ung thư.
• Ung thư thực quản: Đây là biến chứng nặng nề nhất, xảy ra khi Barrett thực quản không được điều trị và kiểm soát triệt để. Người bệnh có thể sụt cân nhanh, suy dinh dưỡng, đau dai dẳng, khàn giọng và đau ngực liên tục.
• Tổn thương phổi: Bao gồm xơ hóa phổi và giãn phế quản do hít phải dịch dạ dày trong thời gian dài.

Phương pháp chẩn đoán trào ngược dạ dày

Để xác định chính xác tình trạng trào ngược dạ dày, bác sĩ sẽ kết hợp nhiều phương pháp thăm khám bổ trợ cho nhau:

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ khai thác thông tin từ người bệnh về các triệu chứng thực tế như ợ nóng, buồn nôn, khó nuốt,… Đồng thời, tiền sử bệnh lý, các yếu tố tâm lý và danh sách thuốc hoặc thực phẩm chức năng đang sử dụng cũng được ghi nhận để hỗ trợ chẩn đoán ban đầu.
• Đo pH thực quản 24 giờ: Sử dụng thiết bị chuyên dụng theo dõi mức độ axit trong thực quản liên tục trong vòng 24 giờ, giúp đánh giá tần suất và mức độ nghiêm trọng của tình trạng trào ngược.
• Nội soi thực quản – dạ dày: Cho phép quan sát trực tiếp tình trạng niêm mạc thực quản và dạ dày; nếu phát hiện tổn thương bất thường, bác sĩ có thể tiến hành sinh thiết để phân tích mô học.
• Đo áp lực nhu động thực quản: Đánh giá chức năng co bóp và dẫn truyền của thực quản, cũng như áp lực hoạt động của cơ vòng thực quản dưới.

Nội soi thực quản dạ dày giúp bác sĩ chẩn đoán mức độ trào ngược dạ dày và đưa ra hướng điều trị

Phương pháp điều trị trào ngược dạ dày

Tùy thuộc vào mức độ bệnh và phản ứng của người bệnh với các biện pháp điều trị, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp phù hợp từ điều trị nội khoa đến can thiệp ngoại khoa.

Điều trị nội khoa

Điều trị bằng thuốc là hướng tiếp cận đầu tiên và phổ biến nhất trong quản lý trào ngược dạ dày. Tùy theo mức độ triệu chứng, bác sĩ sẽ chỉ định các nhóm thuốc kiểm soát axit phù hợp:

• Thuốc trung hòa axit: Có tác dụng giảm triệu chứng nhanh chóng nhưng không có khả năng phục hồi niêm mạc thực quản đã bị tổn thương.
• Thuốc giảm tiết axit: Duy trì hiệu quả trong thời gian dài hơn, giúp kiểm soát lượng axit sản sinh trong vòng lên đến 12 giờ.
• Thuốc ức chế bơm proton: Ức chế mạnh quá trình tiết axit và tạo điều kiện để niêm mạc thực quản hồi phục.
• Thuốc tăng cường cơ vòng dưới thực quản: Giảm trào ngược, nhưng có thể gây tác dụng phụ như mệt mỏi, lú lẫn.

Phẫu thuật và các phương pháp điều trị khác

Can thiệp ngoại khoa được xem xét khi điều trị nội khoa không đáp ứng hoặc khi người bệnh không thể dùng thuốc lâu dài do bệnh lý nền:

• Phẫu thuật tăng cường cơ vòng thực quản dưới: Bác sĩ sẽ tái tạo lại cơ chế đóng mở của cơ vòng bằng cách cuốn một phần dạ dày quanh phần thấp của thực quản, giúp ngăn chặn trào ngược hiệu quả.
• Phẫu thuật LINX: Gắn một vòng từ tính bằng titan tại vị trí nối giữa thực quản và dạ dày. Vòng này hoạt động như một “van” bổ sung, cho phép thức ăn đi qua nhưng ngăn dịch axit trào ngược lên.

Phương pháp phòng ngừa trào ngược dạ dày tái phát

Phòng ngừa tái phát là mục tiêu không kém phần quan trọng so với điều trị. Người bệnh có thể chủ động kiểm soát trào ngược dạ dày thông qua việc thay đổi lối sống và xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học.

Xây dựng chế độ ăn uống khoa học

Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát và phòng ngừa trào ngược dạ dày tái phát. Người bị trào ngược dạ dày nên bổ sung các loại thực phẩm:

• Hạn chế các thực phẩm có khả năng kích thích tiết axit hoặc làm suy yếu cơ vòng thực quản như thức ăn chiên xào, rượu bia, sô cô la, bạc hà, tỏi, cà phê và thực phẩm nhiều đường hay nhiều axit.
• Chia bữa ăn thành nhiều phần nhỏ trong ngày thay vì ăn dồn một bữa lớn để giảm áp lực lên dạ dày.
• Tránh nằm xuống ngay sau khi ăn; nên chờ ít nhất 2 giờ trước khi nghỉ ngơi hoặc đi ngủ.
• Hạn chế các thực phẩm nhiều chất béo như bơ, dầu ăn, nước thịt đậm đặc, các chế phẩm từ sữa nguyên chất và nước trộn salad nhiều dầu.

Quản lý cân nặng, tránh stress

Kiểm soát cân nặng và tâm lý thoải mái không chỉ giúp giảm nguy cơ tái phát mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể một cách bền vững.

• Duy trì cân nặng trong giới hạn bình thường nhằm giảm áp lực cơ học lên dạ dày. Nếu đang thừa cân, nên giảm cân từng bước một cách có kiểm soát dưới sự tư vấn của bác sĩ.
• Xây dựng lịch sinh hoạt cân đối giữa công việc và nghỉ ngơi; thực hành các phương pháp thư giãn như thiền, yoga hoặc đi bộ để giảm thiểu tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài.

Kiểm soát cân nặng và giảm stress giúp phòng ngừa trào ngược dạ dày tái phát hiệu quả

Thói quen sinh hoạt

Bên cạnh chế độ ăn uống và cân nặng, những thay đổi nhỏ trong thói quen sinh hoạt hàng ngày cũng góp phần quan trọng vào việc hạn chế tình trạng trào ngược dạ dày.

• Tránh mặc quần áo bó sát vùng bụng để hạn chế áp lực đè lên dạ dày.
• Kê cao đầu giường từ 15 – 23cm khi ngủ để trọng lực hỗ trợ ngăn axit dạ dày trào lên trong khi nằm.
• Ngừng hút thuốc lá, bởi nicotine và các thành phần trong khói thuốc làm suy giảm chức năng co thắt của cơ vòng thực quản dưới.
• Thực hiện kiểm tra sức khỏe định kỳ để theo dõi tiến triển bệnh và phát hiện sớm các biến chứng tiềm ẩn.

Trào ngược dạ dày là bệnh lý tiêu hóa phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng. Hiểu rõ nguyên nhân, nhận biết triệu chứng và chủ động thay đổi lối sống là những bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa lâu dài. Nếu bạn đang gặp phải các triệu chứng như ợ nóng thường xuyên, đau tức ngực hoặc khó nuốt, đừng chủ quan, hãy đến Bệnh viện Đồng Nai -2 để được chẩn đoán kịp thời.