Viêm khớp dạng thấp: Triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán và điều trị

Đau nhức, cứng khớp mỗi buổi sáng, khớp tay sưng đỏ và mệt mỏi kéo dài có thể là tín hiệu cảnh báo của viêm khớp dạng thấp. Đây là một bệnh lý mạn tính có thể gây tàn phế nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Bài viết dưới đây của Bệnh Viện Đồng Nai – 2 sẽ giúp bạn nhận diện rõ triệu chứng, nguyên nhân, chẩn đoán và các phương pháp điều trị hiệu quả để giúp bạn bảo vệ sức khỏe xương khớp.

Viêm khớp dạng thấp xảy ra khi hệ miễn dịch tấn công vào màng hoạt dịch

Khái niệm về bệnh viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp (hay viêm đa khớp dạng thấp) là bệnh lý mạn tính xảy ra do hệ miễn dịch tấn công nhầm vào các mô của chính cơ thể, đặc biệt là màng hoạt dịch bao quanh khớp. Hậu quả là tình trạng viêm, sưng đau tiến triển dần, có thể phá hủy cấu trúc xương và gây biến dạng khớp vĩnh viễn. Điều này khiến người bệnh gặp nhiều trở ngại trong các hoạt động thường ngày như cầm nắm vật dụng, mặc quần áo hay di chuyển.

Theo số liệu thống kê, tỷ lệ mắc bệnh tại khu vực châu Á dao động trong khoảng 0,17% – 0,3%, trong đó tại miền Bắc Việt Nam ghi nhận khoảng 0,28%. Bệnh hay gặp nhất ở nhóm tuổi từ 20 đến 40, với tỷ lệ mắc ở phụ nữ cao hơn nam giới từ 2 đến 3 lần.

Dù không thể chữa khỏi hoàn toàn, việc điều trị tích cực từ sớm bằng các phương pháp phù hợp có thể làm chậm hoặc ngăn chặn tiến triển của bệnh, giảm nguy cơ tàn phế và cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống. Sự ra đời của các nhóm thuốc mới cũng đã mở rộng thêm nhiều lựa chọn điều trị hiệu quả cho người bệnh.

Đối tượng có nguy cơ viêm khớp dạng thấp

Bất kỳ ai cũng có thể mắc viêm khớp dạng thấp, tuy nhiên một số nhóm đối tượng được xác định có nguy cơ cao hơn, bao gồm:

• Giới tính: Phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn đáng kể so với nam giới.
• Độ tuổi: Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến nhất là ở người trung niên.
• Yếu tố di truyền: Những người có thành viên trong gia đình từng mắc bệnh sẽ đối mặt với nguy cơ cao hơn.
• Hút thuốc lá: Thói quen hút thuốc được xác định là yếu tố thúc đẩy sự khởi phát và tiến triển của bệnh.
• Tiếp xúc với chất độc hại trong môi trường: Một số hóa chất như amiăng hoặc silica có liên quan đến nguy cơ mắc các bệnh tự miễn, trong đó có viêm khớp dạng thấp. Nhân viên cứu hộ tiếp xúc với bụi từ các công trình sụp đổ cũng nằm trong nhóm này.
• Tác nhân môi trường: Người bị bệnh nha chu ( viêm nướu)
• Thừa cân, béo phì: Đặc biệt ở phụ nữ dưới 55 tuổi, béo phì làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh.

Phụ nữ trung niên là nhóm có nguy cơ mắc viêm khớp dạng thấp cao nhất

Nguyên nhân bệnh viêm đa khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp xảy ra khi hệ thống miễn dịch tấn công nhầm vào màng hoạt dịch – lớp mô bao bọc xung quanh ổ khớp. Phản ứng viêm mạn tính này khiến màng hoạt dịch dày lên và dần phá hủy sụn khớp lẫn xương dưới sụn. Đồng thời, gân và dây chằng nâng đỡ khớp cũng bị tổn thương, dẫn đến biến dạng và mất vững khớp theo thời gian.

Cho đến nay, cơ chế chính xác gây ra rối loạn miễn dịch này vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn. Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền có vai trò quan trọng: một số gen cụ thể không trực tiếp gây bệnh nhưng làm tăng mức độ nhạy cảm của cơ thể trước các tác nhân từ môi trường như vi khuẩn hoặc virus, từ đó tạo điều kiện cho bệnh khởi phát.

Triệu chứng bệnh viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp thường khởi phát âm thầm và ảnh hưởng chủ yếu đến các khớp nhỏ như khớp ngón tay, cổ tay, bàn tay hoặc bàn chân. Bệnh có thể xuất hiện ở một hay nhiều khớp cùng lúc, với các biểu hiện đặc trưng sau:

• Đau và cứng khớp: Đặc biệt rõ rệt vào buổi sáng sau khi thức dậy hoặc sau thời gian nghỉ ngơi kéo dài (thời gian cứng khớp thường kéo dài > 1 giờ).
• Sưng, nóng đỏ tại khớp: Thường xuất hiện theo kiểu đối xứng, tức là ảnh hưởng cả hai bên cơ thể cùng lúc (ví dụ: cả hai bàn tay hoặc cả hai bàn chân).

Theo thời gian, các triệu chứng viêm khớp dạng thấp có thể trở nặng hơn và lan rộng đến các khớp lớn như đầu gối, khuỷu tay hoặc vai. Người bệnh gặp khó khăn trong các hoạt động thường ngày như cầm nắm đồ vật, đi bộ hoặc leo cầu thang. Ngoài ra, bệnh nhân thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, khó chịu toàn thân, có thể kèm theo sốt nhẹ, rối loạn giấc ngủ, chán ăn và trong một số trường hợp còn xuất hiện các biểu hiện trầm cảm.

Hình ảnh khớp tay sưng đỏ, biến dạng

Các giai đoạn viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp tiến triển qua bốn giai đoạn với mức độ tổn thương khớp tăng dần. Nhận biết đúng giai đoạn bệnh giúp bác sĩ lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp và người bệnh theo dõi diễn tiến hiệu quả hơn.

Giai đoạn 1

Ở giai đoạn khởi phát, người bệnh bắt đầu nhận thấy cảm giác đau, cứng hoặc sưng nhẹ tại vùng khớp bị ảnh hưởng. Bên trong khớp đã xuất hiện phản ứng viêm khiến mô mềm xung quanh sưng lên. Dù cấu trúc xương chưa bị tổn thương, màng hoạt dịch của khớp đã bắt đầu chịu tác động tiêu cực từ quá trình tự miễn.

Giai đoạn 2

Viêm màng hoạt dịch trở nên trầm trọng hơn và bắt đầu ảnh hưởng đến sụn khớp – lớp mô mềm che phủ đầu xương tại các vị trí tiếp khớp. Khi sụn bị tổn thương, người bệnh cảm nhận rõ các cơn đau và bắt đầu xuất hiện hạn chế vận động ở mức độ nhất định.

Giai đoạn 3

Khi bệnh tiến đến giai đoạn này, tổn thương đã lan từ sụn sang cả xương dưới sụn. Lớp sụn bảo vệ bị bào mòn khiến các đầu xương cọ xát trực tiếp vào nhau, gây đau dữ dội và sưng tấy nhiều hơn. Không ít người bệnh ở giai đoạn này bị yếu cơ đáng kể, thậm chí mất hoàn toàn khả năng vận động một số khớp do xương đã biến dạng. 

Kết quả X-quang ở giai đoạn này thường cho thấy các dấu hiệu điển hình như hẹp khe khớp, bào mòn xương và biến dạng cấu trúc khớp.

Giai đoạn 4

Đây là giai đoạn muộn và nghiêm trọng nhất khi các khớp gần như mất hoàn toàn chức năng vận động. Bệnh nhân phải đối mặt với tình trạng đau mạn tính, sưng kéo dài, cứng khớp nặng và tàn phế. Nghiêm trọng hơn, một số khớp có thể xảy ra hiện tượng dính khớp, khiến hai mặt khớp hợp nhất vĩnh viễn với nhau.

Viêm khớp dạng thấp diễn tiến qua 4 giai đoạn với mức độ tổn thương ngày càng nghiêm trọng

Biện pháp chẩn đoán viêm khớp dạng thấp

Chẩn đoán viêm khớp dạng thấp ở giai đoạn sớm thường gặp nhiều khó khăn vì các biểu hiện lâm sàng dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý khác. Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để xác định chẩn đoán; thay vào đó, bác sĩ cần kết hợp nhiều phương pháp khác nhau.

Chẩn đoán dựa vào xét nghiệm máu

Xét nghiệm máu có thể phát hiện các dấu hiệu viêm toàn thân thông qua hai chỉ số quan trọng: tốc độ lắng hồng cầu (ESR) và protein phản ứng C (CRP). Bên cạnh đó, xét nghiệm tìm yếu tố dạng thấp (RF) và kháng thể kháng peptide citrullated vòng (anti-CCP) cũng là công cụ hỗ trợ chẩn đoán có giá trị.

Chẩn đoán dựa vào xét nghiệm hình ảnh

Chụp X-quang giúp theo dõi mức độ tổn thương xương và tiến triển bệnh viêm khớp dạng thấp qua từng thời điểm. Chụp cộng hưởng từ (MRI) và siêu âm khớp cung cấp thêm thông tin chi tiết về tình trạng viêm, tổn thương sụn và các mô mềm quanh khớp, hỗ trợ bác sĩ đánh giá toàn diện hơn mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Biến chứng của bệnh viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý viêm mạn tính không chỉ gây tổn thương khớp mà còn có khả năng ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể nếu không được điều trị và kiểm soát đúng cách. Một số biến chứng thường gặp bao gồm:

• Loãng xương: Tình trạng viêm kéo dài cùng với việc sử dụng một số thuốc điều trị có thể làm mật độ xương suy giảm, khiến xương yếu và dễ gãy hơn.
• Hạt dưới da: Các khối mô cứng có thể hình thành xung quanh các khớp chịu áp lực lớn như khuỷu tay, thậm chí xuất hiện ở phổi.
• Khô mắt và miệng: Nguy cơ mắc hội chứng rối loạn làm giảm tiết dịch ở mắt và miệng ở người bệnh khá cao.
• Nhiễm trùng: Tình trạng suy giảm miễn dịch do bệnh hoặc do tác dụng phụ của thuốc điều trị làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn.
• Rối loạn thành phần cơ thể: Tỷ lệ mỡ – cơ mất cân bằng ngay cả ở những người có chỉ số BMI bình thường.
• Hội chứng ống cổ tay: Viêm ở cổ tay có thể chèn ép dây thần kinh, gây tê và đau ở bàn tay và các ngón tay.
• Bệnh tim mạch: Nguy cơ xơ vữa và tắc nghẽn động mạch tăng cao, đồng thời có thể xảy ra viêm màng ngoài tim.
• Bệnh phổi: Xơ hóa và viêm mô phổi là biến chứng có thể tiến triển thành suy hô hấp.
• Ung thư hạch: Người mắc viêm khớp dạng thấp có nguy cơ phát triển một số loại ung thư máu liên quan đến hệ thống bạch huyết cao hơn người bình thường.
• Tổn thương cột sống cổ: Ở bệnh nhân nặng, có thể xuất hiện bán trật khớp đội-trục và chèn ép tủy sống, gây nguy hiểm nghiêm trọng.

Các biện pháp điều trị viêm khớp dạng thấp

Mặc dù chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn, viêm khớp dạng thấp có thể được kiểm soát hiệu quả thông qua phối hợp nhiều biện pháp khác nhau, bao gồm dùng thuốc, phẫu thuật và các liệu pháp hỗ trợ.

Sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa

Người bệnh cần sử dụng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhằm giảm đau, kiểm soát phản ứng viêm và hạn chế tổn thương khớp. Việc tuân thủ phác đồ điều trị đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa biến chứng và duy trì khả năng vận động.

Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật viêm khớp dạng thấp được cân nhắc trong trường hợp thuốc không còn đủ khả năng kiểm soát tổn thương khớp, nhằm phục hồi chức năng, giảm đau và cải thiện chất lượng cuộc sống. 

Một số phương pháp phẫu thuật thường được áp dụng gồm:

• Cắt bỏ màng hoạt dịch qua nội soi: Loại bỏ lớp mô viêm tại các khớp như đầu gối, khuỷu tay, cổ tay và hông.
• Tái tạo gân: Can thiệp sửa chữa các đường gân bị giãn hoặc đứt do quá trình viêm và tổn thương khớp.
• Chỉnh trục khớp: Thủ thuật hợp nhất khớp nhằm ổn định khớp và giảm đau cho những người bệnh không thể thay khớp.
• Thay khớp nhân tạo: Phẫu thuật thay thế toàn bộ phần khớp bị tổn thương bằng khớp nhân tạo làm từ kim loại và nhựa chuyên dụng.

Biện pháp hỗ trợ

Bên cạnh điều trị nội khoa và phẫu thuật viêm khớp dạng thấp, các biện pháp hỗ trợ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chức năng khớp và nâng cao chất lượng cuộc sống:

• Tập luyện phục hồi chức năng: Trong giai đoạn viêm cấp, khớp nên được để nghỉ ngơi ở tư thế cơ năng. Khi triệu chứng thuyên giảm, người bệnh bắt đầu tập luyện từ nhẹ đến nặng, kết hợp các động tác chủ động và thụ động theo đúng chức năng sinh lý của khớp, thực hiện nhiều lần trong ngày.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Bao gồm các liệu pháp nhiệt, điện, thủy trị liệu (tắm suối khoáng) nhằm giảm đau và cải thiện tầm vận động.
• Dụng cụ hỗ trợ: Sử dụng các thiết bị nẹp, thanh trợ lực hoặc dụng cụ chuyên dụng giúp giảm tải lên khớp và hỗ trợ người bệnh trong sinh hoạt hàng ngày.

Tập luyện phục hồi chức năng hỗ trợ duy trì chức năng khớp

Phương pháp phòng ngừa viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp không thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng có thể giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế tiến triển nhờ duy trì lối sống lành mạnh và theo dõi sức khỏe định kỳ.

• Bỏ thuốc lá: Đây là yếu tố làm tăng nguy cơ viêm khớp dạng thấp và khiến bệnh nặng hơn.
• Hạn chế tiếp xúc với môi trường ô nhiễm: Tránh tiếp xúc với khói bụi công nghiệp hoặc hóa chất độc hại như amiăng, silica để bảo vệ hệ miễn dịch và xương khớp.
• Chế độ dinh dưỡng khoa học: Duy trì cân nặng hợp lý, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và thịt gia cầm; hạn chế đường, muối và chất béo xấu.
• Tập luyện thường xuyên: Tăng cường tập luyện với các bài tập nhẹ như đi bộ, đạp xe hoặc bơi lội. Tuy nhiên, cần tránh vận động quá sức khi khớp đang sưng đau.
• Thăm khám khi có dấu hiệu bất thường: Nhanh chóng thăm khám nếu có các dấu hiệu như đau, sưng hoặc cứng khớp kéo dài để giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

Viêm khớp dạng thấp là một bệnh lý mạn tính phức tạp, đòi hỏi sự theo dõi và điều trị lâu dài. Nếu được chẩn đoán sớm và kiểm soát đúng cách, người bệnh vẫn có thể duy trì chất lượng cuộc sống và hạn chế nguy cơ tàn phế. Khi bạn hoặc người thân có các dấu hiệu nghi ngờ, hãy đến thăm khám tại Bệnh Viện Đồng Nai – 2 để được các chuyên gia Cơ xương khớp tư vấn phác đồ điều trị phù hợp.