Hạ đường huyết: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Hạ đường huyết là tình trạng đường trong máu xuống quá thấp, khiến cơ thể không đủ năng lượng để hoạt động. Không chỉ người bệnh tiểu đường mới có nguy cơ gặp phải tình trạng này, bất kỳ ai cũng có thể bị tụt đường huyết trong những hoàn cảnh nhất định. Bài viết sau đây của Bệnh viện Đồng Nai -2 sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện triệu chứng và nắm vững các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

Hạ đường huyết là tình trạng nguy hiểm cần được nhận biết và xử lý kịp thời

Hạ đường huyết là bệnh gì?

Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường (glucose) trong máu giảm xuống thấp hơn ngưỡng cần thiết, khiến cơ thể không có đủ năng lượng để duy trì các hoạt động sống. Glucose là nguồn năng lượng chính của cơ thể, được dự trữ ở gan và mô dưới dạng glycogen, sau đó chuyển hóa thành glucose để sử dụng khi cần. Nguồn cung cấp glucose chủ yếu đến từ các thực phẩm giàu carbohydrate như cơm, bánh mì, khoai tây, ngũ cốc, sữa, trái cây và đồ ngọt.

Tình trạng bệnh thường gặp ở người mắc tiểu đường, nhất là khi sử dụng thuốc điều trị không phù hợp, khiến đường huyết giảm quá mức và làm tăng nguy cơ tụt đường huyết đột ngột nếu không được kiểm soát tốt.

Hạ đường huyết xảy ra khi nồng độ glucose máu giảm dưới mức bình thường

Nguyên nhân của bệnh hạ đường huyết

Có nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến tình trạng hạ đường huyết, từ thói quen sinh hoạt đến các bệnh lý nền hoặc tác dụng phụ của thuốc:

• Dùng insulin không phù hợp với nhu cầu cơ thể: Người bệnh đái tháo đường type 1 hoặc type 2 thường cần insulin để kiểm soát đường huyết. Khi liều dùng vượt quá mức cần thiết, glucose trong máu có thể bị chuyển hóa quá nhanh, dẫn đến sụt giảm đột ngột.
• Bỏ bữa hoặc ăn không đủ lượng: Duy trì lịch ăn uống đều đặn là yêu cầu quan trọng với người bệnh tiểu đường. Thiếu hụt lượng thực phẩm nạp vào sẽ khiến nguồn glucose cung cấp cho cơ thể không đủ.
• Vận động thể lực với cường độ cao: Hoạt động thể chất đốt cháy glucose nhanh hơn bình thường. Nếu chế độ dinh dưỡng không bù kịp lượng tiêu hao, đặc biệt ở người bệnh tiểu đường, nguy cơ gây bệnh tăng đáng kể.
• Sử dụng rượu bia: Ethanol trong rượu có thể làm gián đoạn quá trình gan tổng hợp glucose mới (gluconeogenesis), đặc biệt khi uống trong tình trạng bụng đói.
• Suy gan hoặc suy thận: Hai cơ quan này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng glucose. Suy chức năng có thể làm giảm khả năng sản xuất và lưu trữ glucose, hoặc làm chậm quá trình đào thải insulin khỏi cơ thể.
• Rối loạn hormone: Thiếu hụt cortisol, hormone tăng trưởng hoặc glucagon đều có thể phá vỡ cơ chế kiểm soát đường huyết bình thường.
• Tương tác thuốc: Một số nhóm thuốc, khi phối hợp với nhau hoặc dùng trong điều kiện dinh dưỡng không đảm bảo, có thể gây hạ đường huyết ngay ở người không có tiền sử tiểu đường.
• Rối loạn hành vi ăn uống: Nhịn ăn kéo dài hoặc chế độ ăn không đủ dinh dưỡng cũng là yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng giảm đường huyết.

Dùng thuốc sai liều, bỏ bữa, vận động quá sức, suy chức năng gan thận dẫn đến tình trạng bệnh

Triệu chứng thường gặp của bệnh hạ đường huyết 

Biểu hiện lâm sàng của hạ đường huyết rất đa dạng, bao gồm: dấu hiệu tim mạch, dấu hiệu tiêu hoá, dấu hiệu thần kinh, dấu hiệu tâm thần, hôn mê. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo có ý nghĩa quyết định trong việc ngăn chặn các biến chứng nghiêm trọng hơn.

Dấu hiệu tim mạch

Người bị hạ đường huyết thường cảm nhận được nhịp tim đập nhanh bất thường, đôi khi kèm theo cảm giác nặng ngực hoặc đau thắt vùng ngực. Đây là phản ứng của hệ thần kinh giao cảm khi cơ thể nhận ra tình trạng thiếu năng lượng.

Nhịp tim đập nhanh và cảm giác nặng ngực là phản ứng khi cơ thể bị hạ đường huyết

Dấu hiệu tiêu hóa

Về phía hệ tiêu hóa, cơn đói dữ dội và cảm giác nóng rát vùng thượng vị là những biểu hiện khởi đầu phổ biến. Người bệnh cũng có thể xuất hiện các cơn co thắt dạ dày, đau vùng thượng vị, hoặc buồn nôn và nôn ói trong một số trường hợp.

Dấu hiệu thần kinh

Đây là nhóm triệu chứng có tính chất nguy hiểm hơn, đặc biệt khi đường huyết giảm sâu. Các biểu hiện có thể bao gồm:

• Thị giác: Nhìn mờ, nhìn đôi hoặc hoa mắt.
• Vận động và cảm giác: Dấu hiệu thần kinh khu trú như liệt nửa người, tổn thương thần kinh sọ, rối loạn cảm giác hoặc vận động.
• Trường hợp nặng: Co giật toàn thân hoặc co giật kiểu động kinh khu trú.

Dấu hiệu tâm thần

Hạ đường huyết cũng có thể gây ra những thay đổi đáng kể về tâm thần – hành vi, bao gồm kích động, rối loạn nhân cách, cười nói vô cớ hoặc xuất hiện ảo giác. Những biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn tâm thần khác nếu không được khai thác bệnh sử kỹ lưỡng.

Hôn mê do hạ đường huyết 

Hôn mê là giai đoạn nặng nề nhất của hạ đường huyết. Trong phần lớn các trường hợp, hôn mê xảy ra tiếp nối sau các triệu chứng kể trên khi người bệnh không được xử lý kịp thời. Tuy ít gặp hơn, hôn mê cũng có thể khởi phát đột ngột mà không có dấu hiệu báo trước, đây là tình huống cấp cứu cần được can thiệp y tế ngay lập tức.

Hôn mê có thể khởi phát đột ngột và đòi hỏi can thiệp y tế khẩn cấp

Đối tượng nào có nguy cơ bị hạ đường huyết?

Mặc dù hạ đường huyết có thể gặp ở bất kỳ ai, một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ cao hơn đáng kể:

• Người mắc đái tháo đường: Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất, đặc biệt là người bị tiểu đường type 1 do phụ thuộc hoàn toàn vào insulin. Ngoài ra, người mắc tiểu đường type 2 đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cũng có thể gặp tình trạng này nếu kiểm soát không đúng cách.
• Người có chế độ ăn thiếu khoa học: Việc thường xuyên bỏ bữa, ăn kiêng quá mức hoặc khẩu phần dinh dưỡng không cân đối khiến cơ thể không được cung cấp đủ glucose, từ đó dễ dẫn đến hạ đường huyết.
• Vận động viên và người lao động thể lực nặng: Những đối tượng này có nhu cầu năng lượng cao. Nếu không bổ sung dinh dưỡng kịp thời và đầy đủ, nguy cơ hạ đường huyết trong hoặc sau khi vận động là rất lớn.
• Người thường xuyên sử dụng rượu bia: Đặc biệt khi uống rượu trong tình trạng đói hoặc ăn uống không đầy đủ, rượu bia sẽ làm giảm khả năng sản xuất glucose của gan, từ đó làm tăng nguy cơ gây bệnh.
• Người cao tuổi: Ở người lớn tuổi, khả năng nhận biết các dấu hiệu cảnh báo hạ đường huyết thường kém nhạy hơn. Đồng thời, việc mắc nhiều bệnh lý nền và sử dụng nhiều loại thuốc cũng khiến việc kiểm soát đường huyết trở nên phức tạp hơn.

Phương pháp chẩn đoán hạ đường huyết

Hạ đường huyết được xác định dựa trên cả tiêu chuẩn sinh hóa và biểu hiện lâm sàng. Cụ thể, về mặt xét nghiệm, tình trạng này được chẩn đoán khi nồng độ glucose huyết tương giảm xuống dưới 70 mg/dL (tương đương 3,9 mmol/L).

Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng, việc chẩn đoán không chỉ phụ thuộc vào kết quả xét nghiệm. Khi bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng điển hình nghi ngờ hạ đường huyết, bác sĩ có thể tiến hành xử trí ngay mà không cần chờ xác nhận từ xét nghiệm. Phương pháp thường được áp dụng là điều trị thử bằng glucose ưu trương hoặc tiêm glucagon.

Nếu sau can thiệp, tình trạng bệnh nhân cải thiện rõ rệt và ý thức phục hồi, điều này được xem là cơ sở quan trọng để xác nhận chẩn đoán hạ đường huyết.

Biện pháp điều trị bệnh hạ đường huyết

Mục tiêu điều trị hạ đường huyết là nhanh chóng đưa nồng độ glucose trong máu trở lại mức an toàn, đồng thời ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.         

1. Trường hợp nhẹ, bệnh nhân còn tỉnh táo

Bệnh nhân cần bổ sung đường ngay lập tức bằng viên glucose, nước trái cây nguyên chất hoặc đồ ngọt (kẹo, đường). Sau 15 – 20 phút, nếu các triệu chứng chưa cải thiện hoặc đường huyết vẫn chưa phục hồi, cần bổ sung thêm một lần nữa.

Trong trường hợp bệnh nhân xuất hiện dấu hiệu nặng hơn như mất ý thức hoặc co giật, bệnh nhân cần can thiệp bằng thuốc càng sớm càng tốt.

Lưu ý quan trọng: Nếu bệnh nhân đã rơi vào trạng thái hôn mê, tuyệt đối không cố cho uống nước đường hoặc thức ăn qua đường miệng, vì có thể gây sặc, dẫn đến tắc đường thở và nguy hiểm đến tính mạng.

2. Xử lý tại cơ sở y tế

Đối với các trường hợp hạ đường huyết nặng (lú lẫn, co giật, hôn mê), người bệnh cần được chuyển ngay đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Phác đồ điều trị được áp dụng gồm:

• Tiêm hoặc truyền glucose qua đường tĩnh mạch, thường bắt đầu bằng dung dịch dextrose ưu trương để nhanh chóng nâng đường huyết.
• Sau đó, duy trì bằng dung dịch dextrose nồng độ thấp hơn nhằm ổn định đường huyết, giữ mức trên 100 mg/dL và phòng ngừa tái phát.

Cách phòng ngừa bệnh hạ đường huyết

Phòng ngừa hạ đường huyết không chỉ dựa vào việc kiểm soát bệnh mà còn đòi hỏi sự chủ động từ người bệnh trong sinh hoạt hằng ngày. Các biện pháp dưới đây được khuyến nghị nhằm giảm thiểu nguy cơ và xử lý kịp thời khi cần:

• Luôn mang theo đồ ngọt dự phòng: Kẹo, bánh quy hoặc viên đường nên được chuẩn bị sẵn để sử dụng ngay khi xuất hiện dấu hiệu hạ đường huyết.
• Mang thẻ thông tin y tế: Thẻ nên ghi rõ tình trạng bệnh (đái tháo đường), loại thuốc và liều dùng. Đây là cơ sở quan trọng giúp nhân viên y tế hoặc người xung quanh hỗ trợ kịp thời trong tình huống khẩn cấp.
• Duy trì chế độ ăn uống khoa học: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa và tuân thủ chế độ dinh dưỡng đã được tư vấn là nền tảng quan trọng để ổn định đường huyết.
• Không tự ý điều chỉnh thuốc: Việc tự tăng hoặc giảm liều thuốc hạ đường huyết có thể gây mất cân bằng và làm tăng nguy cơ tụt đường huyết. Mọi thay đổi cần phải có sự chỉ định từ bác sĩ.
• Tập thể dục an toàn, có kiểm soát: Nên tập luyện cùng người khác, tránh vận động quá sức. Cần theo dõi đường huyết trước, trong và sau khi tập, đặc biệt khi có dấu hiệu mệt mỏi.
• Hạn chế rượu bia và không uống khi bụng đói: Rượu có thể làm giảm khả năng sản xuất glucose của gan, đặc biệt nguy hiểm khi uống mà không ăn kèm, dễ dẫn đến hôn mê hạ đường huyết.
• Theo dõi đường huyết thường xuyên: Các nhóm nguy cơ cao như trẻ em, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền hoặc đường huyết không ổn định cần kiểm tra định kỳ để kiểm soát tốt hơn.
• Trang bị kiến thức cho người xung quanh: Người thân, bạn bè hoặc đồng nghiệp nên được hướng dẫn nhận biết dấu hiệu hạ đường huyết và cách xử trí ban đầu để hỗ trợ kịp thời.

Phòng ngừa hạ đường huyết hiệu quả bằng cách duy trì chế độ ăn khoa học

Hạ đường huyết là tình trạng có thể tiến triển nhanh và gây nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Việc hiểu rõ nguyên nhân, nhận biết sớm các triệu chứng và tuân thủ các biện pháp phòng ngừa đóng vai trò then chốt trong bảo vệ sức khỏe. Nếu bạn có dấu hiệu nghi ngờ hạ đường huyết, hãy đến Bệnh viện Đồng Nai – 2 để được thăm khám, đánh giá đường huyết và tư vấn phác đồ kiểm soát phù hợp bởi đội ngũ chuyên khoa giàu kinh nghiệm.