Bệnh trĩ​: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Bệnh trĩ là một trong những rối loạn hậu môn – trực tràng phổ biến nhất. Tuy không trực tiếp đe dọa tính mạng, nhưng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin toàn diện về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, phân loại và các phương pháp điều trị bệnh trĩ hiện đại nhất hiện nay.

Bệnh trĩ không nguy hiểm đến tính mạng nhưng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống

Bệnh trĩ là gì?

Bệnh trĩ không đơn thuần chỉ là bệnh lý của hệ tĩnh mạch mà còn liên quan đến toàn bộ hệ thống mạch máu phức tạp, bao gồm tiểu động mạch, tĩnh mạch, cấu trúc thông nối động – tĩnh mạch, cơ trơn và mô liên kết, tất cả được bao phủ bởi lớp biểu mô bình thường của ống hậu môn.

Các đám rối tĩnh mạch nằm trong lớp dưới niêm mạc, được giữ vững bởi khung mô sợi đàn hồi xung quanh. Khi áp lực tại vùng này gia tăng (rặn mạnh lúc đại tiện), máu sẽ tích tụ và gây căng phồng mạch máu, từ đó hình thành các búi trĩ bên trong ống hậu môn. Theo thời gian, các búi trĩ có xu hướng trượt ra ngoài lỗ hậu môn, dẫn đến tình trạng được gọi là trĩ nội sa.

Phân loại và mức độ bệnh

Để xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, việc phân loại chính xác loại trĩ và đánh giá mức độ tiến triển của bệnh là bước không thể thiếu. Dưới đây là hai tiêu chí phân loại được áp dụng trong lâm sàng.

Bệnh trĩ có mấy loại?

Bệnh trĩ được chia thành hai thể chính dựa trên vị trí hình thành so với đường lược (hay còn gọi là đường hậu môn – trực tràng):

• Trĩ ngoại: Búi trĩ hình thành phía dưới đường lược, được bao phủ bởi biểu mô vảy và nằm ngay dưới lớp da vùng quanh hậu môn.
• Trĩ nội: Búi trĩ xuất hiện phía trên đường lược, được phủ bởi lớp niêm mạc và biểu mô chuyển tiếp.

Phân biệt trĩ nội và trĩ ngoại dựa trên vị trí hình thành so với đường lược hậu môn

Các cấp độ bệnh trĩ

Mức độ nặng của bệnh được đánh giá theo tình trạng sa của búi trĩ ra ngoài ống hậu môn, từ đó phân thành bốn cấp độ:

• Trĩ độ 1: Búi trĩ hoàn toàn nằm bên trong ống hậu môn, chưa có hiện tượng sa ra ngoài.
• Trĩ độ 2: Búi trĩ thường trú bên trong nhưng có thể lòi ra khi rặn đại tiện; tự co vào sau khi đứng dậy.
• Trĩ độ 3: Búi trĩ sa ra ngoài khi đi đại tiện, vận động mạnh hoặc ngồi xổm; người bệnh cần dùng tay đẩy nhẹ để đưa búi trĩ trở lại vị trí ban đầu.
• Trĩ độ 4: Búi trĩ thường xuyên nằm ngoài ống hậu môn, không thể tự co vào dù đã nghỉ ngơi hoặc can thiệp thủ công.

Sơ đồ phân độ bệnh trĩ từ độ 1 đến độ 4 theo mức độ sa búi trĩ

Nguyên nhân bệnh trĩ

Có nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ hình thành bệnh trĩ. Dưới đây là các nguyên nhân phổ biến nhất được ghi nhận trên lâm sàng:

• Táo bón hoặc tiêu chảy mạn tính: Việc rặn khi đi vệ sinh làm tăng áp lực lên các tĩnh mạch hậu môn, dẫn đến ứ máu và căng giãn mạch máu.
• Chế độ ăn thiếu chất xơ: Khẩu phần ăn ít rau củ và ngũ cốc nguyên hạt làm phân cứng, khó đào thải và gia tăng nguy cơ phát triển bệnh.
• Thừa cân, béo phì: Trọng lượng cơ thể quá mức tạo áp lực liên tục lên vùng đáy chậu và ống hậu môn.
• Lao động nặng hoặc ít vận động kéo dài: Khuân vác vật nặng, tập luyện cường độ cao (cử tạ, quần vợt) cũng như ngồi hay đứng nhiều giờ liên tục (nhân viên văn phòng, thợ may, nhân viên bán hàng) đều làm cản trở quá trình hồi lưu máu, gây giãn tĩnh mạch hậu môn.
• Áp lực từ các khối u hoặc thai kỳ: Khối u vùng tiểu khung (u đại trực tràng, u tử cung) hoặc thai nhi trong các tháng cuối thai kỳ có thể chèn ép và cản trở dòng máu trở về tim, làm tăng áp lực tĩnh mạch và thúc đẩy hình thành trĩ.

Dấu hiệu và triệu chứng của bệnh trĩ

Nhận biết sớm các triệu chứng của bệnh trĩ giúp người bệnh chủ động thăm khám và điều trị kịp thời, tránh để bệnh tiến triển nặng hơn. Các biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Chảy máu khi đi tiêu (không kèm đau): Đây là dấu hiệu sớm và điển hình nhất. Ban đầu, máu đỏ tươi có thể xuất hiện trên giấy vệ sinh hoặc dưới đáy bồn cầu. Khi bệnh tiến triển, máu có thể chảy thành giọt hoặc thành tia, thậm chí xuất hiện cả khi ngồi xổm.
• Ngứa và kích ứng vùng hậu môn: Thường do dịch nhầy tiết ra từ niêm mạc hậu môn gây ra.
• Đau hoặc khó chịu: Cảm giác đau có thể dao động từ âm ỉ đến dữ dội, đặc biệt khi có nứt hậu môn hoặc khi búi trĩ bị thắt nghẹt.
• Sưng nề quanh hậu môn: Biểu hiện viêm tại chỗ, thường đi kèm với cảm giác căng tức.
• Khối lồi ra ngoài hậu môn: Có thể cảm nhận hoặc quan sát thấy một cục u nhô ra, đôi khi có huyết khối bên trong gây đau nhức và cảm giác rát bỏng.

Triệu chứng điển hình của bệnh trĩ: chảy máu khi đi tiêu, ngứa hậu môn, đau và khối lồi ra ngoài

Ảnh hưởng của bệnh trĩ đối với sức khỏe

Nhiều người có xu hướng xem nhẹ bệnh trĩ, chỉ coi đây là chứng đau rát nhỏ nhặt khi đi vệ sinh. Thực tế, các biến chứng của bệnh có thể tiến triển đến mức gây thiếu máu mạn tính, nhiễm trùng nghiêm trọng và thậm chí dễ bị nhầm lẫn với ung thư trực tràng trong quá trình chẩn đoán. Những hậu quả này không chỉ suy giảm sức khỏe thể chất mà còn tác động tiêu cực đến tâm lý người bệnh, gây ra lo lắng, mặc cảm và sụt giảm chất lượng cuộc sống.

Điều đáng lo ngại hơn là sự trì hoãn điều trị sẽ khiến tình trạng bệnh ngày càng phức tạp. Bệnh trĩ ở giai đoạn nhẹ hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả bằng điều trị nội khoa, nhưng nếu để tiến triển đến giai đoạn nặng, người bệnh có thể phải đối mặt với những can thiệp phẫu thuật phức tạp hơn.

Bệnh trĩ được chẩn đoán như thế nào?

Tương tự nhiều bệnh lý khác liên quan đến hậu môn – trực tràng, chẩn đoán bệnh trĩ được thực hiện thông qua thăm khám trực tiếp: bác sĩ quan sát bên ngoài, thăm khám bằng tay qua ống hậu môn với găng tay và sử dụng ống soi hậu môn (anoscope) để kiểm tra bên trong ống hậu môn.

Trong trường hợp có chảy máu trực tràng, việc loại trừ các bệnh lý nguy hiểm hơn là điều bắt buộc, đặc biệt là ung thư đại trực tràng. Bác sĩ thường chỉ định nội soi đại tràng sigma hoặc nội soi đại tràng toàn bộ để đánh giá toàn diện và đưa ra chẩn đoán chính xác.

Các biến chứng thường gặp của người bệnh trĩ

Nếu không được điều trị đúng cách và kịp thời, bệnh trĩ có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe:

• Thiếu máu mạn tính: Tình trạng chảy máu kéo dài từ búi trĩ dù ở mức độ nhỏ nhưng liên tục qua nhiều tháng có thể khiến cơ thể thiếu hụt hồng cầu, ảnh hưởng đến khả năng vận chuyển oxy đến các mô và cơ quan.
• Hoại tử và nhiễm trùng búi trĩ: Búi trĩ sa ra ngoài lớn có nguy cơ bị thắt nghẹt, gây tắc mạch, đau dữ dội và chảy máu. Nếu không can thiệp kịp thời, mô trĩ sẽ hoại tử và nhiễm trùng lan rộng, đòi hỏi phẫu thuật khẩn cấp.
• Nghẹt búi trĩ: Khi búi trĩ sa ra ngoài và bị kẹt tại lỗ hậu môn, nguồn máu nuôi dưỡng có thể bị cắt đứt hoàn toàn, gây đau đớn cấp tính. Người bệnh có thể cảm nhận cục cứng khi chạm vào, là dấu hiệu của huyết khối bên trong.
• Tắc mạch trĩ (huyết khối): Máu tích tụ và đông cứng trong mạch máu của búi trĩ do tăng áp lực ổ bụng (rặn, vác nặng, thai kỳ, luyện tập cường độ cao). Tắc mạch trĩ ngoại biểu hiện bằng một cục phồng nhỏ màu xanh, đau và căng tức rõ rệt tại rìa hậu môn. Tắc mạch trĩ nội gây cảm giác đau và cộm sâu bên trong, triệu chứng ít rõ ràng hơn so với thể ngoại.
• Viêm da, viêm nhú và viêm khe quanh hậu môn: Da giữa các búi trĩ bị loét và viêm kéo dài gây ngứa ngáy, nóng rát và khó chịu liên tục.

Hình ảnh minh họa biến chứng tắc mạch trĩ huyết khối ở bệnh nhân trĩ ngoại

Trường hợp nào nên gặp bác sĩ?

Không phải mọi trường hợp trĩ đều cần can thiệp ngay, nhưng có những tình huống bắt buộc phải thăm khám bác sĩ chuyên khoa sớm:

• Chảy máu trực tràng ở bất kỳ mức độ nào, đặc biệt đối với người trên 40 tuổi – giai đoạn mà nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng hoặc các bệnh tiêu hóa nghiêm trọng khác tăng lên đáng kể.
• Đau trực tràng dữ dội, cấp tính hoặc đau không thuyên giảm sau vài ngày.
• Chảy máu nhiều, kèm theo chóng mặt, mệt mỏi, da xanh xao hoặc ngất xỉu – đây là dấu hiệu của mất máu nghiêm trọng, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.
• Thay đổi bất thường trong thói quen đại tiện hoặc màu sắc phân kéo dài không rõ nguyên nhân.

Phương pháp điều trị cho người bệnh trĩ

Lựa chọn phương pháp điều trị bệnh trĩ phụ thuộc vào loại trĩ, mức độ tiến triển và tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh. Nhìn chung, điều trị được chia thành hai hướng chính: nội khoa (không phẫu thuật) và ngoại khoa (can thiệp thủ thuật hoặc phẫu thuật).

Điều trị nội khoa

Điều trị nội khoa là nền tảng và bước tiếp cận đầu tiên trong quản lý bệnh trĩ, đặc biệt hiệu quả ở các giai đoạn nhẹ đến trung bình. Ưu điểm của hướng điều trị này bao gồm:

• Phương pháp cơ bản, có thể áp dụng ngay tại giai đoạn sớm của bệnh.
• Giúp bảo tồn toàn vẹn cấu trúc ống hậu môn và duy trì chức năng cơ thắt.
• Giảm thiểu nguy cơ biến chứng liên quan đến can thiệp phẫu thuật.
• Kiểm soát hiệu quả các triệu chứng cấp tính như chảy máu, đau, ngứa và rát.
• Chuẩn bị điều kiện thuận lợi nếu sau đó cần can thiệp ngoại khoa.

Điều trị ngoại khoa

Khi điều trị nội khoa không còn hiệu quả hoặc bệnh trĩ đã tiến triển nặng, bác sĩ có thể chỉ định thủ thuật hoặc phẫu thuật để loại bỏ búi trĩ và cải thiện triệu chứng. Các phương pháp điều trị ngoại khoa thường được áp dụng gồm:

• Thắt dây chun: Dùng vòng cao su buộc vào gốc búi trĩ để ngăn máu nuôi, giúp búi trĩ teo và tự rụng. Thường áp dụng cho trĩ nội độ 1 – 2.
• Tiêm xơ búi trĩ: Tiêm thuốc gây xơ trực tiếp vào búi trĩ nhằm làm co mạch và giảm kích thước búi trĩ.
• Quang đông hồng ngoại: Sử dụng tia hồng ngoại tác động lên mô trĩ để làm teo búi trĩ, phù hợp với trĩ nội giai đoạn sớm.
• Phẫu thuật cắt trĩ Milligan – Morgan: Loại bỏ hoàn toàn búi trĩ bằng phương pháp phẫu thuật kinh điển.
• Phẫu thuật Longo: Khâu treo niêm mạc và triệt mạch nuôi búi trĩ bằng dụng cụ chuyên dụng, giúp giảm đau và rút ngắn thời gian hồi phục.

Điều trị bệnh trĩ bằng biện pháp thắt dây chun, xơ hóa, quang đông hồng ngoại hoặc phẫu thuật

Lưu ý sau điều trị: Phẫu thuật trĩ thường không được khuyến nghị ở người suy giảm miễn dịch hoặc đang viêm đại tràng hoạt động. Sau can thiệp, người bệnh có thể gặp đau, chảy máu, nhiễm trùng hoặc bí tiểu. Một số trường hợp hiếm gặp có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát đại tiện.

Cách phòng ngừa bệnh trĩ

Bệnh trĩ có thể được phòng ngừa hiệu quả thông qua việc duy trì lối sống lành mạnh và chế độ dinh dưỡng hợp lý.

Chế độ sinh hoạt khoa học:

• Tập thể dục ít nhất 20 – 30 phút mỗi ngày như đi bộ, đạp xe hoặc yoga để hỗ trợ nhu động ruột.
• Tạo thói quen đi đại tiện đúng giờ, không ngồi bồn cầu quá lâu và không nhịn đi tiêu.
• Hạn chế ngồi hoặc đứng liên tục trong thời gian dài.
• Tránh khuân vác nặng, hạn chế rượu bia và thực phẩm cay nóng.

Chế độ dinh dưỡng hợp lý:

• Tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu để giúp phân mềm, dễ đào thải.
• Uống đủ 1,5 – 2 lít nước mỗi ngày.
• Không rặn mạnh khi đại tiện vì dễ làm tăng áp lực lên tĩnh mạch hậu môn.

Lưu ý: Không nên tự ý điều trị bệnh trĩ tại nhà, đặc biệt ở người trên 40 tuổi. Tình trạng chảy máu hậu môn có thể liên quan đến các bệnh lý nguy hiểm như polyp đại trực tràng hoặc ung thư đại trực tràng. Khi có dấu hiệu bất thường kéo dài, người bệnh nên thăm khám sớm để được chẩn đoán chính xác.

Bệnh trĩ là bệnh lý phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phương pháp. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp phải những dấu hiệu của bệnh trĩ, đừng chờ đợi hay tự ý điều trị. Hãy đến Bệnh Viện Đồng Nai – 2 để được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa tư vấn phương pháp điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả.